Osmanlı Devleti’nde Aşıya Bakış Açısı ve Aşı Uygulamaları

Özet (Abstract)

Bu çalışmada dünyada modern aşının geliştirilmesinde Osmanlı Devleti’nin yerini vurgulamak amaçlanmıştır. Aşı öncelikle bireyleri, sonrasında toplumu hastalıktan koruyan en iyi uygulamadır. Özellikle çocukları kızamık, kızamıkçık, kabakulak, çocuk felci, suçiçeği, difteri, boğmaca, erişkinleri de zatürre, sarılık, tetanoz, grip gibi hastalıklardan korumak amacıyla çeşitli aşılar geliştirilmiş ve uygulanmıştır. Tarih boyunca çiçek hastalığı tüm dünyada birçok insanın kaybına sebep olmuştur. Çiçek aşısı modern anlamda Jenner tarafından keşfedilmiş olup çok öncesinde Anadolu’da primitif çiçek bağışıklaması yapıldığına dair birçok bilgi ve belge bulunmaktadır. Bu yönteme “variolasyon” denmektedir. Çiçek hastalığının hızlı artışını önlemek ve kontrol altına alabilmek için II. Abdülhamit tarafından çiçek aşısı nizamnameleri yayınlanmıştır. Bu nizamnamelerle dünyada çiçek aşısının tatbiki ilk kez herkese zorunlu tutulmuştur. 1872’de İstanbul’da aşı ile ilgilenen müfettişlik kurulmuştur. 1885’te Pasteur’ün kuduz aşısını keşfetmesi bakteriyoloji açısından mihenk taşıdır. Kuduz aşısı çağdaş anlamda üretilmiş ve kullanılmış olan ikinci aşıdır. Üç kişilik Osmanlı hekim heyeti, Pasteur’ün gözetiminde eğitim almış, aşı üretim ve uygulamasına dair püf noktaları öğrenmiştir. Aşıları öğrenip memleketine dönüş yapan Osmanlı doktor ve baytarları Bakteriyolojihane-i Şahane’de tifo, kolera, dizanteri, şarbon, koyun çiçeği ve veba aşıları, meningokok, difteri, sığır vebası, şarbon ve kızıl serumu ile birlikte mallein (mallei bakterisinin protein fraksiyonu) ve tüberkülin üretimini gerçekleştirmişlerdir. Osmanlı Devleti’nde Şânizade Atâullah Efendi ve Hekimbaşı İsmail Paşa aşılamayla ilgili ilk tıbbi kitabın yazarlarıdır. “Dâr-ü’l-kelb ve Bakteriyoloji Ameliyathanesi” Paris ve Strazburg’dan sonra dünya çapında üçüncü, doğu ülkeleri ve Osmanlı Devleti’nde ise ilk enstitüdür.